Activa-passivatransactie of aandelen: wat koop je precies?

De eerste vraag die een jurist stelt bij een overname is niet "wat is de prijs?" maar "wat koop je precies?". Er zijn twee antwoorden: de bezittingen van het bedrijf, of het bedrijf zelf. Dat verschil klinkt technisch en bepaalt vrijwel alles wat daarna komt: welke risico's meekomen, of het personeel automatisch overgaat, of de vergunningen doorlopen, of er een notaris aan te pas komt en hoe de belasting uitpakt.

Dit artikel zet de twee vormen naast elkaar, laat zien wanneer je kunt kiezen en wanneer niet, en wat de keuze betekent voor een kleine overname.

De twee vormen in één tabel

Wanneer je niet kunt kiezen

Een eenmanszaak of vof is geen rechtspersoon. Er zijn geen aandelen om te kopen; er is een ondernemer met bezittingen. Neem je zo'n bedrijf over, dan is het altijd een activa-passivatransactie. Je schrijft je eigen onderneming in bij de Kamer van Koophandel en neemt de bezittingen en afspraken van de verkoper over.

Dat geldt voor het grootste deel van de kleine bedrijven die te koop staan: cafetaria's, kapsalons, winkels, kleine webshops. De vraag "aandelen of activa?" speelt pas als de verkoper een bv heeft, en dan is het een echte keuze met een prijs.

De activa-passivatransactie: wat er wel en niet overgaat

Je koopt wat op de lijst staat. Die lijst is de kern van de koopovereenkomst en hoort compleet te zijn.

Gaat over als je het afspreekt: inventaris en machines (met inventarislijst), voorraad (met telling op de overdrachtsdatum), handelsnaam, domeinnaam, telefoonnummer en social-media-accounts, klantenbestand, recepten of werkwijzen, de goodwill.

Gaat alleen over met medewerking van de andere partij: contracten met leveranciers, het huurcontract, leaseovereenkomsten, abonnementen. Contractsoverneming vraagt wettelijk om instemming van de wederpartij. Bij het huurcontract van een winkel- of horecapand is er een aparte regeling: indeplaatsstelling, waarbij de verhuurder moet meewerken of de kantonrechter beslist.

Gaat van rechtswege over, of je het wilt of niet: de arbeidsovereenkomsten, als je de zaak als geheel voortzet. Dit is overgang van onderneming. Je neemt alle werknemers over met hun arbeidsvoorwaarden, dienstjaren, vakantiedagen en ziekteverzuim. Je kunt niet kiezen wie. Lees personeel overnemen.

Gaat niet over: persoonsgebonden vergunningen (exploitatie, alcohol, terras), belastingschulden van de verkoper, claims uit het verleden, de btw-schulden tot de overdrachtsdatum. De verkoper blijft daarvoor aansprakelijk, en jij blijft er buiten. Dat is het grote voordeel van deze vorm.

De aandelentransactie: alles erin, ook wat je niet ziet

Bij een aandelentransactie koop je de bv van de verkoper. De bv blijft bestaan en blijft de eigenaar van alles, de werkgever van iedereen en de partij bij elk contract. Er verandert formeel niets, behalve wie de aandelen heeft.

Dat maakt de overdracht eenvoudig: geen contractsoverneming, geen nieuwe vergunningen (wel een melding van nieuwe leidinggevenden bij persoonsgebonden vergunningen), geen indeplaatsstelling, geen nieuwe KvK-inschrijving. De levering gaat via een notariële akte.

De prijs van dat gemak is het verleden. Alles wat de bv ooit heeft gedaan, is nu van jou: een naheffing van de Belastingdienst over een jaar dat je niet kent, een garantieclaim van een klant, een arbeidsconflict, een lening die niet in de laatste jaarrekening stond. Daarom zijn twee dingen bij een aandelentransactie onmisbaar:

• Een grondiger boekenonderzoek. Niet alleen de cijfers, maar ook de belastingaangiften, de contracten, de personeelsdossiers en de correspondentie. Lees due diligence bij een kleine overname.
• Garanties en vrijwaringen. De verkoper garandeert in de koopovereenkomst dat de cijfers kloppen, dat er geen claims zijn en dat de belastingen zijn betaald, en vrijwaart je voor wat toch opduikt. Spreek een looptijd (vaak twee tot drie jaar, langer voor belasting) en een maximumbedrag af, en overweeg een deel van de koopsom in depot te houden.

Wat het verschil kost: een rekenvoorbeeld

Hoe je kiest bij een kleine overname

Bij een bedrijf met een koopsom tot enkele tonnen wint de activa-passivatransactie het meestal, ook als de verkoper een bv heeft. De redenen:

1. Het risico is overzichtelijk. Je koopt wat op de lijst staat en laat de rest achter.
2. Het boekenonderzoek kan beperkter. Je hoeft niet het hele verleden van de bv door te lichten, alleen de onderdelen die je overneemt.
3. De goodwill is afschrijfbaar. Bij een kleine zaak is dat het grootste deel van de koopsom.
4. Je begint met een schone bv of eenmanszaak. Geen oude leningen, geen oude aandeelhoudersafspraken.

Een aandelentransactie wint als de bv veel contracten of vergunningen heeft die moeilijk overdraagbaar zijn, als de verkoper een holding heeft en het fiscale verschil in de prijs verrekent, of als de bv zelf iets waardevols bezit dat niet los verkocht kan worden (een licentie, een langlopend contract met een grote klant, een pand met een gunstige hypotheek).

Wat je in beide gevallen doet: leg de vorm vast in de intentieverklaring, vóór het boekenonderzoek. De vorm bepaalt namelijk wat er onderzocht moet worden en hoe de koopovereenkomst eruitziet. Wie halverwege wisselt, begint opnieuw.

Na de overdracht

Bij een activa-passivatransactie schrijf je je onderneming in bij de Kamer van Koophandel (of wijzig je je bestaande inschrijving), meld je de nieuwe exploitant bij de gemeente voor de vergunningen, en informeer je klanten en leveranciers dat de zaak op jouw naam doorgaat. De btw-regelingen van het bedrijf gaan op jou over; over de koopsom zelf wordt geen btw gerekend.

Bij een aandelentransactie wijzigt de notaris het aandeelhoudersregister en geef je de nieuwe bestuurder door aan de Kamer van Koophandel. Contracten en vergunningen lopen door; controleer wel of een contract een clausule heeft die opzegging toestaat bij een wisseling van eigenaar, en meld nieuwe leidinggevenden bij persoonsgebonden vergunningen.